zaterdag 16 mei 2026

Familiegeschiedenis : "Tante Jopie"


Passagiersschip "Christiaan Huygens" het grootste schip ooit gebouwd in Nederland in 1927.
Bron: www.delpher.nl













10 mei 1940 : het passagiersschip “Christiaan Huygens”, de trots van de "Stoomvaart Maatschappij Nederland" voer op volle zee ergens in de Indische Oceaan op weg naar Nederlands Oost-Indië. Passagiers genoten van het middagmaal, de gezelschapsspellen en het zonnetje op het dek. En toen kwam de kapitein ergens in de loop van de middag met schokkend nieuws. De boordradio had telegrafisch, het bericht door Radio Scheveningen uitgezonden, ontvangen dat Nederland in oorlog was met Duitsland. Op de Nederlandse radio las de koningin Wilhelmina om 8 uur de proclamatie voor dat de oorlog was uitgebroken. Het nieuws werd op 10 mei in de loop van de ochtend door radio Scheveningen verstuurd naar alle Nederlandse schepen over de hele wereld.  Afhankelijk van de locatie van de “Huygens” kwam het nieuws vanwege het tijdsverschil ergens in de loop van de middag na 12 uur lokale tijd binnen. De stemming aan boord was meteen omgeslagen in boosheid, verdriet en wanhoop (zou ik denken).

De “Huygens” was op 27 april vanuit Genua naar Nederlands Oost-Indië vertrokken. De reis duurde ongeveer een maand, de geplande aankomst was eind mei.

Vanwege de oorlog tussen Engeland-Duitsland die sinds september 1939 woedde was de Noordzee nogal onveilig.  

Bemanning van de "Huygens" oefent vanwege oorlogsdreiging en gevaren op zee
November 1939
Bron: www.delpher.nl

De Nederlandse passagiersschepen naar de Oostelijke kolonie  vanaf december 1939 gingen niet verder dan Genua. Tussen Nederland en Genua reden voor de passagiers boottreinen.
De boottreinen naar Genua voor de afvaart van 27 april 1940
Josefine reisde in een van deze treinen naar Genua
Bron: www.delpher.nl

Op de passagierslijst van 27 april stond ook de naam van J. C.G. Tjin-Kon-Fat, een volle nicht van mijn grootmoeder Reine Adele Simons. De moeder van Reine en de moeder van Josefine Charlotte Garcia Tjin-Kon-Fat waren zusters. Ik heb Josefine gekend als “Tante Jopie”, een frêle oude dame die graag viool en piano speelde. Josefine was met de boottrein naar Genua gereisd om daar op 27 april aan boord van de “Christiaan Huygens” te gaan.

Passagierslijst "Chr. Huygens" 27 april 1940 van Genua naar Batavia
Bron: www.delpher.nl
Een van de passagiers van de "Huygens" mej. J.Ch.G. Tjin Kon Fat
27 april 1940
Bron: www.delpher.nl

Het leven van "Tante Jopie" tussen 1902-1940

Josefine Charlotte Garcia Tjin-Kon-Fat Tante Jopie  Tjin-Kon Fat, kwam in 1902 in Paramaribo ter wereld.

Geboorte van Josefine Charlotte Garcia Tjin Kon Fat,
18 oktober 1902
Nationaal Archief Suriname













Ergens na 1920 reisde ze naar Nederland. Josefine woonde tussen 1924-1940 In Amsterdam. Ze kwam in 1924 uit Woerden naar de hoofdstad.

De jonge Josefine behaalde in Nederland diverse onderwijsaktes.

Geslaagd als gymnastiek onderwijzeres
1925
Bron: www.delpher.nl

Nog een papiertje er bij in 1926
Bron: www.delpher.nl

Eind maart 1932 reisde Josefine op de “St. Marnix van Aldegonde” naar Oost-Indië, maar in hetzelfde jaar was ze  weer terug in Nederland.

Passagierslijst "Marnix van Sint Aldegonde"
30 maart 1932
Bron: www.delpher.nl
Een van de passagiers is Mej. J.C.G Tjin Kon Fat
30 maart 1932
Bron: www.delpher.nl

Voor reizigers van en naar Oost-Indië reden sinds 1927 speciale luxueuze comfortabele boottreinen naar Genua :  uiteraard voor wie het kon betalen. Over de rails duurde de reis één tot anderhalve dag.  De boot van Nederland naar Genua deed er een week over.  Het is niet bekend of Josefine gebruik maakte van de boottrein.

Inlichtingen over de boottrein naar Genua
1931
Bron: www.delpher.nl


De dienstregeling in 1933 van de spoorlijn tussen Genua-Rotterdam
Bron: www.delpher.nl

De route van de boottrein door Nederland, Duitsland, Zwisterland en Italië.
In het njaar van1939 liep deze route door België en Frankrijk.
Bron: www.delpher.nl

Josefine was in ieder geval weer op tijd terug in Nederland om in augustus 1932 examen te doen voor de onderwijsakte als handwerkjuf.

Nog een papiertje : nuttige handwerken
Bron: www.delpher.nl

Ging ze in beide keren in 1932 en 1940 naar Oost- Indië om te werken of op familiebezoek bij haar zuster Alice Khouw-Tjin-Kon-Fat?

De Duitse aanval op 10 mei 1940 zorgde in ieder geval voor een jarenlang gedwongen verblijf in de Oost, zonder dat er enig contact mogelijk was met familie in Nederland en de West.

In maart 1942 werd het Nederlandse koloniale rijk in de Oost veroverd en bezet door Japan. Het Rijk van de Rijzende Zon was een bondgenoot van Nazi-Duitsland.

Josefine zou volgens zeggen vanwege haar Chinese afkomst niet zijn geïnterneerd in een kamp, maar ze heeft het zeker niet gemakkelijk gehad. Net als de Nederlanders en de inheemse Indische bevolking hadden ook de Chinezen zwaar te lijden onder het Japanse schrikbewind.

Na de oorlogsjaren keerde Josefine weer terug in Nederland. "Tante Jopie"overleed ruim 100 jaar oud op 14 januari 2003 in Apeldoorn

Overlijdensbericht van Josefine Charlotte Garcia Tjin Kon Fat,
2003

donderdag 14 mei 2026

Hoe zou het later de kleine "Simon" zijn vergaan?

In mijn vorige post schreef ik over de problemen die de Nederlandsche scheepvaart ondervond om de verbinding met de koloniën in West en Oost te onderhouden tijdens de beginmaanden van de Tweede Wereldoorlog. Zo noemde ik onder andere de scheepsramp van de “Simon Bolivar", een KNSM schip, in november 1939 met ca. 400 opvarenden op weg naar Curaçao. Het schip liep op de 18e van die maand op twee magnetische mijnen van Duitse makelij.

De "Simon Bolivar" was het vijfde Nederlandse schip dat op een mijn liep.
Bron: www.delpher.nl 

De route van de "Simon Bolivar", november 1939
Bron: www.delpher.nl 

Deze ramp kreeg veel aandacht in de media in Nederland, de West en de Oost. Het aantal doden wordt geschat tussen de 84 en 120. De overlevenden werden in Engeland opgevangen.

De "Simon Bolivar" in betere tijden
Bron: www.delpher.nl 

Er zijn oude beelden van de "Simon Bolivar" te zien op:

https://www.youtube.com/watch?v=bR9vSRAF0UI

en https://www.youtube.com/watch?v=cj0S2Bb6lKQ&list=RDcj0S2Bb6lKQ&start_radio=1

Een van de overlevenden was een kleine peuter, die omdat zijn identiteit niet meteen kon worden vastgesteld door de Engelsen, Simon werd genoemd naar het schip. Later bleek hij Reinier Leonardus Matrona te heten. Zijn jonge moeder verdween tijdens een reddingspoging toen de sloep omsloeg, en verdronk. Het knulletje werd gered.

Reinier Leonardus Matrona en de dood van zijn moeder.
Bron: www.delpher.nl 

Maria R. Matrrona, moeder van Reinier Leonardus  in de dodenlijst.
Bron: www.delpher.nl 

Kleine “Simon” kwam groot in het nieuws. Uiteindelijk werd hij geadopteerd door een Rotterdams echtpaar Van der Nat-Peterson.

Adoptie van "Simon"
Bron: www.delpher.nl 

Een krant schreeft dat het een Surinaams kind was, maar hij gezien zijn achternaam was hij van Curaçaose herkomst.

Volgens bijschrift was "Simon" Surinamer, maar dat klopt niet
Bron: www.delpher.nl 

"Simon" en zijn pleegmoeder, mevr. Van der Nat-Peterson.
Bron: www.delpher.nl 

Hoe zou het later met "Simon" zijn vergaan. Heeft Reinier Leonardus Matrona alias "Simon" de bombardementen in mei 1940 en daarna op Rotterdam en het verdere verloop van de oorlog overleefd?

Meer informatie over de ramp met de “Simon Bolivar” is in de volgende links te vinden.

https://www.tracesofwar.nl/articles/7463/Ondergang-van-de-ss-Simon-Bolivar-18-november-1939.htm

https://www.oorlogsbronnen.nl/thema/Scheepsramp%20Simon%20Bolivar

https://peertube.beeldengeluid.nl/w/hEnr8Nq1Xpte2AwKUWQn8F

https://en.wikipedia.org/wiki/SS_Simon_Bolivar

https://www.historischnieuwsblad.nl/column-annejet-van-der-zijl-over-de-vergeten-scheepsramp-van-1939/

Annejet van der Zijl noemt de doden van deze scheepsramp de eerste Nederlandse oorlogsslachtoffers. Maar er vielen al eerder slachtoffers, namelijk op 8 september 1939 onder de bemanning van de mijnenveger “Ewijk” die tijdens werkzaamheden op zee per ongeluk op een mijn dreef. 

En een dag eerder dan de “Simon Bolivar” werd op 17 november een Nederlandse tanker “De Sliedrecht” ten westen van Ierland door een U Boot tot zinken gebracht. Het nieuws over "De Sliedrecht kwam bereikte pas op 24 november Nederland.

Ook onder de gemobiliseerde militairen vielen door ongelukken en incidenten al voor mei 1940 doden. Zo maakte mijn gemobiliseerde grootvader Willem Bijl tijdens het mijnen leggen mee dat een medesoldaat werd gedood toen een mijn met fabrieksfout ontplofte.

Als de buren oorlog voeren, dan heeft Nederland een probleem

De oorlog die in september tussen Engeland en Duitsland uitbrak na de Duitse inval in Polen had meteen grote gevolgen voor Nederland. Over de mobilisatie eind augustus 1939 heb ik al eerder geschreven. Daar bleef het echter niet bij. Het vliegverkeer tussen Nederland en Oost-Indië werd meteen op 2 september gestopt. Vliegen over het luchtruim van Frankrijk en Duitsland was niet meer mogelijk.

Vliegverkeer tussen Nederland en de Oost gestopt
op 1 september 1939.
Bron: www.delpher.nl

Ook de scheepvaart tussen Nederland en de koloniën in West en Oost kwam in de problemen.

De boottrein vervalt, want de route via Duitsland kon niet meer worden gereden.
Bron: www.delpher.nl

De Engelsen verklaarden een groot deel van het nauw van Calais tot verboden vaarzone. Schepen van niet-strijdende landen zoals Nederland, België en de Scandinavische landen konden slechts door een nauwe zone vlak langs de Engelse kust varen, waar ze door de Engelse marine werden gecontroleerd. De Noordzee was vergeven van mijnen.

Nederlandse schepen namen voorzorgsmaatregelen, er werd in konvooi gevaren, voorafgegaan door sleepboot, voorzien van paravanen om mijnen onschadelijk te maken.

Varen in konvooi, november 1939.
Bron: www.delpher.nl


Varen in konvooi, november 1939.
Bron: www.delpher.nl

Deze bovengenoemde maatregelen hielpen echter niet tegen magnetische mijnen. De "Simon Bolivar" van de KNSM werd op weg naar Curacao voor de Engelse kust geraakt door twee Duitse magnetische mijnen en verging op 18 november 1938.

Ondergang van de Simon Bolivar op 18 november 1939.
Bron: www.delpher.nl

De kranten tussen begin september 1939 en mei 1940 staan bol van de artikelen over de gevolgen voor de scheepvaart naar de Oost. Aan West-Indië werd minder aandacht besteed.

Klachten in Suriname over
de verstoring van de scheepvaart van en naar Nederland
december 1939
Bron: www.delpher.nl

Vanaf 1927 konden passagiers voor Oost-Indië een deel van de bootreis overslaan door met een boottrein vanuit Nederland naar Genua te reizen. Deze extra service werd aangeboden door de Rotterdamse Lloyd en de Scheepvaartmaatschappij Nederland. De treinreis duurde één tot anderhalve dag en scheelde bijna een week dobberen op zee.

Uiteindelijk werd besloten om in december 1939 geen passagiersvaarten vanuit Nederland te organiseren, maar de dienst vanaf Genua te verzorgen. Reizigers konden met speciale boottreinen naar Genua en dan per boot verder. Reizigers uit Indië reisden vanuit Genua met de trein naar Nederland.


Genua wordt vertrek- en eindpunt van de reizen naar de Oost.
Bron: www.delpher.nl


Genua wordt vertrek- en eindpunt van de reizen naar de Oost.
Bron: www.delpher.nl

Het had nogal wat voeten in de aarde om deze treinreizen te organiseren, want de gewone route kon niet meer. Er werden  alternatieve routes gevonden via België en Frankrijk.

Het chaotisch verloop van het vertrek van de eerste boottrein uit Den Haag,
december 1939.
Bron: www.delpher.nl

Ook de reizen met de boottrein verliepen niet altijd vlekkeloos, maar toch liever enkele uren vertraging dan een voortijdige natte dood.

Route van de boottrein naar Genua, en vertraging.
Bron: www.delpher.nl


Gevaar onderweg op de Noordzee.
Bron: www.delpher.nl


Ook de Middellandse Zee is onveilig.
Bron: www.delpher.nl

Bovenstaande fragmenten zijn slechts een heel kleine selectie uit de vloed van lrantenberichten over dit onderwerp.

zaterdag 9 mei 2026

Dreiging aan de hemel?


Afbeelding van Orion in Trouw, 1955
Bron: www.delpher.nl

"Dreigend, alsof hij zich met zijn volle gewicht op onze nietige planeet wilde werpen, staat […] rechtstandig, de sterrenreus Orion." Zo begint een aan de Nevel van Orion gewijd krantenartikel uit 1955.

Artikel over de Orion Nevel in Trouw, 1955
Bron: www.delpher.nl 















Het sterrenbeeld is inderdaad indrukwekkende groot, maar om het nou dreigend te noemen is ook een beetje overdreven.

De nevel van Orion, Trouw 1955
Bron: www.delpher.nl

Ondanks het flinke formaat beslaat het sterrenbeeld Orion maar 1,4%  namelijk 594 vierkante graden van de hemel, en staat het wat grootte betreft op de 26e plaats in de lijst van officieel erkende 88 sterrenbeelden. aan de hemel. Hydra het grootste sterrenbeeld heeft een oppervlakte van 1303 graden, 3,16% van de sterrenhemel. De totale hemelbol is ongeveer 41.253 vierkante graden.


How Big is the Orion constellation?
Bron:
https://www.youtube.com/watch?v=spnQKYWtrqk


donderdag 7 mei 2026

Onrustig Saramacca in 1829

In het najaar van 1829 werden er diverse expedities en patrouilles in de binnenlanden van Suriname georganiseerd tegen opstandige marrons en ook om weggelopen plantageslaven weer op te sporen en gevangen te nemen, volgens berichten die in 1830 verschenen in Nederlandse kranten.

Aan deze tochten namen ook de burgerwachten van de plantages deel naast de officiële troepenmacht. Kennelijk was het ook onrustig aan de beneden-Saramacca want er is sprake van een blank-officier van de plantage Kent die gewond was geraakt. Deze plantage lag niet ver van de plantage Concordia, die eigendom was van mijn voorvader William Elder, over wie ik in deze blog al vele malen heb geschreven.  De plantages langs de beneden-Saramacca waren grotendeels eigendom van Engelsen. 

detail 19e eeuws kaart van de Saramacca
Bron:
urn-gvn-SURI01-KAARTENZL-24-09-06-3-large

 

Plantages langs de beneden-Saramacca, 1829
Bron: www.delpher.nl

Inzet van Indianen van Coppename en de Koloniale Guides om de “weglopers” te vangen mocht niet baten. 

Uniform van de "koloniale guides"
Bron:
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Colonial_Guides_of_Surinam_(1823).jpg

Een van de “guides” werd zelfs door de “muitelingen” doodgeschoten. Zelfs dood werd hem volgens het verslag geen rust gegund, want de rebellen groeven hem weer op om zijn hoofd op een voor hen gewijde plek te plaatsen.

Verslag van een expeditie in het najaar van 1829 tegen gevluchte en opstandige plantageslaven
Bron: www.delpher.nl

maandag 27 april 2026

Orion hinkt op één been boven de Wilde Kust

In maart 2025 werd een opvallend fenomeen aan de Surinaamse sterrenhemel waargenomen. Drie heldere sterren die op het oog in een rechte lijn op gelijke afstand stonden.

Orion, drie sterren op een rij
Bron:
https://www.gfcnieuws.com/mysterie-aan-de-surinaamse-hemel-drie-sterren-wekken-nieuwsgierigheid/

Zo uitzonderlijk was dit beeld overigens niet, want Orion kan in Suriname elk jaar in de periode van november tot en met maart op de late avond worden bewonderd. 

Dat dit sterrenbeeld in Suriname zeker werd herkend blijkt uit twee krantenberichten over maansverduisteringen in 1888 en 1899 waarin Orion en andere sterren en sterrenbeelden werden beschreven.

Maansverduistering  in januari 1888 in Suriname.
Beschrijving van de hemel.

Maansverduistering  in december 1899 in Suriname.
Beschrijving van de hemel.
Bron: www.delpher.nl


In 1907 werd Orion genoemd in de vertelling “Ma Kakantrie” en een reiziger naar Beneden-Saramacca genoot in 1931 tijdens de bootreis vanuit zijn kajuit van het uitzicht op de nachtelijke hemel, terwijl de boot voor anker lag bij het onstuimige Coppename-punt, wachtend op laagtij om de rivier op te kunnen varen.
Orion en andere sterren. Fragment uit "Ma Kakantrie",
1907
Bron: www.delpher.nl


Orion, Zuiderkruis en Tweelingen beschreven in een reisverslag
 naar de Beneden-Saramacca, 1931
Bron: www.delpher.nl

De journalist had ook te rade kunnen gaan bij de inheemseSurinamers , die namelijk al duizenden jaren vertrouwd zijn met dit bijzondere beeld aan de hemel. De astronomie van deze Inheemse bewoners van de Zuid-Amerikaanse noordkusten is onder meer beschreven in “De mensch-etende aanbidders van de zonneslang uitgegeven door de gebroeders Penard  in de jaren 1907-1909.

"De menschetende aanbidders der zonneslang"
Bron: Google

Ik geef toe : het werk van de Penards  over de cultuur, taal en geestelijke wereld van de Karina (Kalinha) is geen eenvoudige kost en ik beperk mij tot de mythe van de éénbenige constellatie die internationaal bekend is als Orion.

Waarom hinkt Orion op één been boven de Wilde Kust van de Guyana’s?  Het verhaal wordt in verschillende versies en varianten verteld, net als in de Griekse mythe van Orion. Zowel in de Griekse mythe als die van de inwoners van de Guyana’s eindigt het met de ten hemel opneming van de hoofpersoon, die bij de Inheemse Surinamers onder andere bekend is als: Epetembo, Ipetymbo, Mabukuli, Jararwara.

Kort verhaal, man heeft problemen met schoonfamilie, doodt zijn vrouw en serveert haar als maaltijd aan haar broers (en of moeder). Als die ontdekken dat ze hun bloedverwante oppeuzelen  willen ze wraak. Ze achtervolgen de man en hakken zijn rechterbeen bij de dij af. Hij wordt achtergelaten om te sterven. De man smeekt De Schepper om hem naar de hemel te brengen (de zielen van overleden worden sterren aan de hemel). God stuurt de Gierenkoning die de man naar de hemel brengt en hem in de Orionconstellatie plaatst. Er zijn diverse versies van dit verhaal.

Afb. orion-enc-karaib-2

De dijloze Epitembo
Bron:
https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.105868/page/n84/mode/thumb?q=orion


De dijloze Epitembo
Bron:
https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.105868/page/n84/mode/thumb?q=orion


De dijloze Epitembo
Bron:
https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.105868/page/n84/mode/thumb?q=orion

De ster Sirius in de constellatie Grote Hond zou de knie van het afgehakte been zijn. Epetembo en alle andere naamsvarianten betekenen: het oude been of afgehakte been.

Sirius, de knie van het afgehakte been
Bron:
https://www.dbnl.org/tekst/pena002mens01_01/pena002mens01_01_0028.php

Nog enkele andere astronomische weetjes, waarvan een ook is gelinkt aan Epetembo-Orion.

De constellatie Hydra wordt Suluiuyuman of Camudi “De grote waterboa”(anaconda) genoemd.

De slang die de Pleiaden verslindt
Bron:
https://jaasirlinger.com/wp-content/uploads/2025/04/Boek1b-Thema-Su-culturen-Cultureel-mozaiek-van-Suriname-door-Albert-Helman-alias-van-Lou-Lichtveld-1977.pdf


De grote waterboa die de Pleiaden opslokt
Bron:
https://www.persee.fr/doc/jsa_0037-9174_1982_num_68_1_2212


De grote waterboa, en de boa van Orion
Bron:
https://www.persee.fr/doc/jsa_0037-9174_1982_num_68_1_2212

De  sterrenboog die in de Europese astronomie wordt beschouwd als het schild van Orion zou in een mythe ook een waterboa zijn.

Een Surinaamse kunstenaar John Lie-a-Fo schilderde Ipetymbo als het verminkte sterrenbeeld Orion met een been.

Ipetymbo door John Lie A Fo
Bron:
https://www.youtube.com/watch?v=ASAmp0HPJng
Ipetymbo door John Lie A Fo
Bron:
https://www.youtube.com/watch?v=ASAmp0HPJng

De mythe van Epetembo kan in zijn geheel worden nagelezen op de volgende websites:

https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.105868/page/n84/mode/thumb?q=orion

https://dwc.knaw.nl/DL/publications/PU00010187.pdf

https://jaasirlinger.com/wp-content/uploads/2025/04/Boek1b-Thema-Su-culturen-Cultureel-mozaiek-van-Suriname-door-Albert-Helman-alias-van-Lou-Lichtveld-1977.pdf

https://pure.uva.nl/ws/files/3413265/25010_AF02_09_012.pdf

https://www.dbnl.org/tekst/goej003inwi01_01/goej003inwi01_01_0001.php#8

https://www.dbnl.org/tekst/kemp009hoor01_01/kemp009hoor01_01_0004.php

https://www.dbnl.org/tekst/kemp009gesc02_01/kemp009gesc02_01_0006.php

https://www.dbnl.org/tekst/maga001oral01_01/maga001oral01_01_0001.php

https://www.dbnl.org/tekst/pena002mens01_01/

https://www.dbnl.org/tekst/pena002mens01_01/pena002mens01_01_0028.php

https://www.dbnl.org/tekst/pena002mens01_01/pena002mens01_01.pdf

https://www.persee.fr/doc/jsa_0037-9174_1982_num_68_1_2212

https://www.persee.fr/doc/hom_0439-4216_1983_num_23_1_368345