vrijdag 6 maart 2026

De Reus van Parsonstown

Op een van mijn vakantiereizen in Ierland bezocht ik in 1995 de “Leviathan van Parsonstown”, ooit de grootste telescoop ter wereld.

De grote telescoop van Parsonstown
Bron:
https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Leviathan_of_Parsonstown#/media/File:Lossy-page1-6940px-Lord_Rosse's_Great_Reflecting_Telescope,_at_Parsonstown,_Ireland_RMG_F8661_(cropped).jpg

Van dit wonder restte er in 1995 slechts een aftandse kijkbuis.
De grote  telescoop in 1995

 Inmiddels staat een reconstructie van de telescoop op het terrein van het kasteel Birr.

Tussen 1848-1867 werden de telescopen in het observatorium van Birr gebruikt om onder andere waarnemingen te doen aan de Orionnevel, waarvan de resultaten in een tekening werden vastgelegd.


Tekening van de Orion Nevel
Bron:
https://royalsocietypublishing.org/rstl/article/doi/10.1098/rstl.1868.0004/118897/III-An-account-of-the-observations-on-the-great

De fotografie was in die jaren kennelijk technisch nog niet goed genoeg ontwikkeld om kosmische verschijnselen goed weer te geven, hoewel al in 1840 een astronomisch object, namelijk de maan fotografisch werd vastgelegd. Astrofotografie ontwikkelde zich in de 19e eeuw verder tot een volwaardig instrument in de beoefening van de sterrenkunde.

Zelf vind ik de oude tekeningen van sterren en nevels pure kunstwerken.

woensdag 4 maart 2026

Lichtvervuiling

Tientallen jaren geleden keek ik in de stedelijke omgeving waar ik woon in de winter rond 20 uur in de avond omhoog en genoot ik van een diepzwarte hemel getooid met stralende flonkerende sterren. Zelfs de afzonderlijke zeven sterren van verre Plejaden kon ik met het blote oog waarnemen. Hoe anders is het nu. Over de avondhemel ligt een grauwsluier van lichtvervuiling, waar een aantal sterren van de Orion Constellatie met moeite door heen prikken. Ok Sirius flikkert nog behoorlijk fel, en Procyon (Kleine Hond) is ook goed te zien, maar de Plejaden ver achter Aldebaran het nog net zichtbare oog van de Stier van zijn slecht een vage vlek. En dan woon ik niet eens in de randstad.

Zonder lichtvervuiling zou ik dit zien
Bron:
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Night_Sky_looking_towards_Orion.jpg

Lang leve onze moderne beschaving.

De laatste keer dat ik de Melkweg in volle glorie zag, was in het najaar van 2006 in de Thar woestijn in  India.

Onderstaande afbeelding uit 1862 toont een toen zichtbare sterrenhemel, inclusief Melkweg zonder lichtvervuiling. 

De sterrenhemel rond 1860, uitgave 1862
Bron:
https://www.google.nl/books/edition/Les_%C3%89toiles_et_les_curiosit%C3%A9s_du_ciel/tI_xQGGvt34C?hl=nl&gbpv=1&dq=camille+flammarion+orion&pg=PA689&printsec=frontcover


Door mij ingekleurde versie van de afbeelding uit 1862

Het sterrenbeeld Orion is ingekleurd. Links de rode Betelgeuze. In de lijn met de sterren van de gordel rechtsboven de rode Aldebaran in de Stier, en een stuk verderop in blauw de Plejaden.

Links onder de blauwe ster Sirius in de Grote Hond en links van Betelgeuze Procyon (niet ingekleurd).

Er schijnen nog enkele afgezonderde plekken in Nederland te zijn, donker genoeg om ongehinderd te kunnen genieten van de sterrenhemel. Vind ze maar eens.

zaterdag 21 februari 2026

Academische hielenlikkerij

Napoleon Bonaparte (1769-1821)  had in 1807 zo’n beetje het hoogste bereikt waar een mens op aarde naar kon streven. Via een militaire en politieke carrière had hij zich omhooggewerkt tot opperbaas in Frankrijk en kroonde hij zichzelf in 1804 tot keizer van Frankrijk. Onder zijn leiding slaagden de Fransen erin grote delen van Europa aan zich te onderwerpen.

https://www.youtube.com/watch?v=uKe8aas5zvw

De universiteit van Leipzig besloot het desondanks dat het niet genoeg was.  Napoleon moest verheven worden tot een eeuwig en onsterfelijk sterrenbeeld, en zijn naam moest niet zomaar aan een onbeduidend net ontdekt sterretje in een achterafzijstraatje van onze Melkweg worden gekoppeld Nee hij verdiende meer glorie. Helaas waren alle grote en bekende sterrenbeelden al voorzien van namen, maar de geleerde heren in Leipzig vonden dat geen probleem. Dan moest er maar eentje gecanceld worden en ze kozen daarvoor de Orion Constellatie. Symbolisch kon het niet beter. De krijgshaftige jager Orion moest zijn bewapening afstaan aan de geniale krijgsheer Napoleon. Meer zat erhelaas niet in. Orion werd door de academici in Leipzig beroofd van zijn gordel en zwaard. Deze asterismes zouden voortaan stralen als “De Sterren van Napoleon”

Het voorstel  werd in 1807samen met een ontwerptekening aan de keizer gepresenteerd.

Tekening bij het voorstel om de gordel en zwaard van Orion te vernoemen naar Napoleon
Bron:
https://www.google.nl/books/edition/Das_Jahr_1807/aBlYAAAAcAAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=orion++ceinture+Napoleon&pg=PR6&printsec=frontcover


Voorstel om de gordel en zwaard van Orion te vernoemen naar Napoleon
Bron: www.delpher.nl


Wat Napoleon dacht van deze academische hielenlikkerij  is mij tot nu toe niet bekend. Nam hij het voor kennisgeving aan?

Orion en de Napoleonsterren
Bron: www.delpher.nl


Voorstel om de gordel van Orion naar Napoleon te vernoemen
Bron: www.delpher.nl

Ongetwijfeld zal het zijn ijdelheid en eerzucht hebben gestreeld. Napoleon was niet bepaald vies van een beetje persoonsverheerlijking en hij zette alle beschikbare media (beeldende kunsten en kranten) om een beeld van hemzelf te creëren als een ongeëvenaard genie.

Gelukkig gingen de astronomen buiten Leipzig niet mee in dit waanzinnige idee. Met name in Engeland, waar men toch niet zo gecharmeerd was van Napoleon kon dit voorstel rekenen op spot en hoon.

Een Britse tekenaar had in 1805 al een vooruitziende blik. Of had de universiteit al snode plannen in die richting?

Ten hemel opneming van Napoleon door Orion
spotprent uit 1805
Bron:
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bodleian_Libraries,_Napoleons_apotheosis_anticipated_or-_the_wise_men_of_Leipsic_sending_Boney_to_heaven_before_his_time.jpg


Verklarende tekst bij bovengenoemde spotprent
Bron:
https://www.google.nl/books/edition/English_Caricature_and_Satire_on_Napoleo/0KQNAAAAIAAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=orion+belt+Napoleon+stars&pg=PA258&printsec=frontcover


Een Engels hekeldicht op de plannen van de professoren in Leipzig
Bron:
https://www.google.nl/books/edition/The_Anti_Jacobin_Review_and_Magazine_Or/aQVdAAAAcAAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=orion+belt+Napoleon+stars&pg=PA528&printsec=frontcover 


 

Er zijn in de twintigste eeuw veel dictators geweest die onderwerp waren van hysterische persoonsverheerlijking, maar geen van ze heeft zijn naam kunnen verbinden aan een kosmisch verschijnsel.  Wel zijn sommige nieuw ontdekte sterren en hemellichamen vernoemd naar wetenschappers en kunstenaars. Een eer die vooralsnog zoveel mogelijk staatslieden wordt ontzegd.

Gelukkig maar, want je moet er toch niet aan denken dat er ook eentje van dit soort heden ten dage op het idee komt om zijn naam te verbinden aan onze Melkweg, of erger nog aan het hele universum.

vrijdag 13 februari 2026

Jan Mayen

Het kleine relatief onbekende eiland Jan Mayen, speelde ook een rol in de vroegere Nederlandse walvisvangst zoals is afgebeeld op dit prachtige schilderij uit 1639

Schilderij van de walvisindustrie op Jan Mayen, 1639
Bron:
https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:History_of_Jan_Mayen#/media/File:Man,_Cornelis_de_-_The_Whale-oil_Factory_on_Jan_Mayen_Island_-_1639.jpg

In de beschrijving van het schilderij wordt Jan Mayen abusievelijk Amsterdam Island genoemd.

Een handboek voor zeelieden uit 1661 bevat de nodige informatie over het eiland.

.
Titel Lichtende Columne... 1661
Bron:
https://www.google.nl/books/edition/De_lichtende_Columne_ofte_Zee_Spiegel_in/aApYAAAAcAAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Jan+Mayen&pg=PA76&printsec=frontcover

Kaart van Jan Mayen, 1661
Bron:
https://www.google.nl/books/edition/De_lichtende_Columne_ofte_Zee_Spiegel_in/aApYAAAAcAAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Jan+Mayen&pg=PA76&printsec=frontcover


Profielaanzichten van Jan Mayen,
vanuit de verschillende windrichtingen
1661
Bron:
https://www.google.nl/books/edition/De_lichtende_Columne_ofte_Zee_Spiegel_in/aApYAAAAcAAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Jan+Mayen&pg=PA76&printsec=frontcover


Gezicht op de Noord-West-Hoek van Jan Mayen,
1661
Bron:
https://www.google.nl/books/edition/De_lichtende_Columne_ofte_Zee_Spiegel_in/aApYAAAAcAAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Jan+Mayen&pg=PA76&printsec=frontcover

In een 18e-eeuwse verhandeling over de walvisvangst op Groenland is ook een kaart van Jan Mayen afgebeeld. De oriëntatie van deze kaart is anders dan die van de kaart uit 1661.

Kaart van Jan Mayen, 18e eeuw
Bron:
https://www.google.nl/books/edition/C_G_Zorgdragers_bloeijende_opkomst_der_a/HX0BAAAAQAAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Jan+Mayen&pg=RA4-PA260&printsec=frontcover

 Op alle afbeeldingen figureert de vulkaan de Berenberg als beeldbepalende factor van het eiland.

dinsdag 3 februari 2026

IJzingwekkende ontmoetingen

Volgens de laatste nieuwsberichten profiteren de ijsberen op Spitsbergen vooralsnog van de opwarming van de aarde. Straks verwisselt de be zijn bontjas nog eens voor een bermuda en Hawaii shirt. IJsberen zijn (net als bijna elle andere berensoorten) zeer gevaarlijk.

Zeelieden die in vroegere eeuwen op walvisvangst of ontdekkingstochten in de Poolzeeën ronddobberden hadden heel wat te stellen met de beren, die niet gediend waren van roofzuchtige menselijke aanwezigheid in hun leefgebied.

Beschrijvingen van de Spitsbergen Groenland en de noordelijke zeeën werd vroeger vaak verluchtigd met spectaculaire afbeeldingen van mens versus beer. Ze lusten ons rauw. 

Titelpagina "De Noordsche weereld..."met ijsbeer
Bron:
https://www.google.nl/books/edition/De_Noordsche_weereld_vertoond_in_twee_ni/Ys4Qeu_e30EC?hl=nl&gbpv=1&dq=noord-pool&pg=PA136&printsec=frontcover

 

IJsbeer
Bron:
https://www.google.nl/books/edition/De_Noordsche_weereld_vertoond_in_twee_ni/Ys4Qeu_e30EC?hl=nl&gbpv=1&dq=noord-pool&pg=PA136&printsec=frontcover


IJsbeer doodt een zeeman
Bron:
https://www.google.com/books/edition/_/hactvF0TNlAC?hl=nl&gbpv=1


De woedende beer grijpt de piek en keert de rollen om
Bron:
https://www.google.com/books/edition/_/qGfQAAAAMAAJ?hl=nl&gbpv=1


Maak geen slapende beren wakker
Bron:
https://www.google.nl/books/edition/Nauwkeurige_beschryvinge_van_Groenland_o/5O1jAAAAcAAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=sptisbergen+groenland+Martens&pg=PP13&printsec=frontcover


IJsbeer doodt zeeman
Bron: 
https://www.google.nl/books/edition/Nieuwe_beschryving_der_walvisvangst_en_h/3NJXAAAAcAAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Yszee&pg=RA4-PA83&printsec=frontcover


De mens belaagt de walvis, links belagen de beren de mens
Bron:
https://www.delpher.nl/nl/boeken/view?coll=boeken&identifier=dpo:10883:mpeg21:0426


gestrande matrozen vechten met een beer
Bron:
https://www.google.nl/books/edition/Twee_journalen_gehouden_by_seven_matroos/8XABAAAAQAAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=groen-landt&pg=PA11&printsec=frontcover


Een ongewenste passagier
Bron:
https://www.google.nl/books/edition/Waerachtighe_beschryvinghe_van_drie_seyl/qSJmAAAAcAAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Groen-landt&pg=RA2-PA9&printsec=frontcover


Een deerlijke moord door een ijselijke verslindende beer
Bron:
https://www.google.nl/books/edition/Waerachtighe_beschryvinghe_van_drie_seyl/qSJmAAAAcAAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Groen-landt&pg=RA2-PA9&printsec=frontcover


Afrekening
Bron:
https://www.google.nl/books/edition/Waerachtighe_beschryvinghe_van_drie_seyl/qSJmAAAAcAAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Groen-landt&pg=RA2-PA9&printsec=frontcover


IJsberen belagen de gestrande zeelieden
Bron:
https://www.google.nl/books/edition/Waerachtighe_beschryvinghe_van_drie_seyl/qSJmAAAAcAAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Groen-landt&pg=RA2-PA9&printsec=frontcover

zondag 25 januari 2026

Groenland

In 1983 vloog ik naar Vancouver voor een familiebezoek en omdat Vancouver aan de westkust van Canada ligt is de kortste vliegroute over het noordpool gebied.
Ik heb toen op de heenreis door het vliegtuigraam enkele foto's gemaakt van de ijskappen, gletsjers en ijsbergen van Groenland. Mijn camera was een eenvoudige Voigtländer.

De plaatjes spreken voor zich.

Groenland, ijsbergen


Groenland, ijsbergen

Groenland, gletsjers en ijsbergen

Groenland, gletsjers

zaterdag 24 januari 2026

Familiegeschiedenis : de mobilisatie 1939

In de zomermaanden van 1939 waren de politieke spanningen in Europa zo hoog opgelopen, dat de Nederlandse regering 28 augustus het Nederlandse leger onder de wapenen riep : de mobilisatie. 

De mobilisatie werd bekendgemaakt in kranten, op de radio, in bioscoop journaals en via aanplakbiljetten.

Bekendmaking van de mobilisatie 
Bron: www.delpher.nl

Alle dienstplichtigen van de lichting 1924-1938 moesten zich melden. Mijn grootvader Willem Bijl (1904-1986) was van de lichting 1924. Hij kreeg een oorlogszakboekje met waarin zijn gegevens werden vermeld. Willem Bijl werd ingedeeld bij de Genie.


Oorlogszakboekje van Willem Bijl, uitgereikt bij de mobilisatie in 1939


Persoonsgegevens in het 
Oorlogszakboekje van Willem Bijl


Persoonsgegevens in het 
Oorlogszakboekje van Willem Bijl

De eenheid waar mijn grootvader bij behoorde was belast met het leggen van mijnen. Een niet ongevaarlijke klus, want bij het scherpstellen van de mijnen kwam een soldaat bij een explosie om het leven. Fabrieksfoutje.

Versperringen in 1914 vergeleken met antitankmaatregelen in 1939
Bron: www.delpher.nl





Propagandaprent in de winter 1939-1940

 Op 10 mei 1940 eindigde de mobilisatie. Duitsland viel Nederland aan en de oorlog was begonnen.

Na vier dagen strijd en het Duitse terreurbombardement tegen de burgerbevolking van Rotterdam gaf de Nederlandse legerleiding zich op 15 mei over. Er volgende vijf lange bezettingsjaren.

 Willem Bijl werd op 25 mei met groot verlof gestuurd. 

Groot verlof voor de gemobiliseerde troepen, 24 mei 1940


Willem Bijl werd op 25 mei met groot verlof gestuurd

Op 14 augustus leverde mijn grootvader zijn uitrusting in.

Bewijs dat Willem Bijl de militaire goederen had ingeleverd