Familiegeschiedenis : wrede lotgevallen van de familie Polak in de Oost, 1942-1946

Jaren geleden plaatste ik een post “Verre slachtoffers van oorlog en geweld”, waarin ik  een rouwadvertentie opnam, die was geplaatst in het najaar van 1945 in een Surinaamse krant met het bericht dat John Polak in de Oost was overleden en zijn enige zoon John 17 jaar oud was vermoord.

Familieadvertentie in De West, november 1945
Bron: www.delpher.nl

Deze advertentie verscheen ook in de krant Amigoe di Curaçao
november 1945
Bron: www.delpher.nl.

Tijdens een recent onderzoek naar de Oost-Indische avonturen van Alice en Josephine Tjin Kon Fat, twee nichten van mijn grootmoeder Reine Adele Simons, werd ik toch benieuwd naar de omstandigheden waaronder dr. John Polak en zijn zoon in de Oost het leven lieten.

Zoeken op de volgende namen John Evert Polak, John E. Polak en J.E. Polak in de krantenpagina van Delpher  https://www.delpher.nl/nl/kranten leverde heel veel relevante treffers op. Maar ik beperk me nu tot de periode 1942-1946. Dat wil zeggen : de jaren van de oorlog met Japan, de Japanse bezetting van de Oost, het overlijden van John en zijn zoon in die tijd, en de repatriëring naar Nederland van de weduwe en (gehuwde) dochters van John Evert Polak in 1946.

Een adverterntie geplaatst in het Algemeen Handelsblad van 26 oktober 1945 geeft meer informatie over het overlijden van John Evert Polak, met name datum 8 juni 1942 en plaats Malang.

Advertentie in het Algemeen Handelsblad, oktober 1945
Bron: www.delpher.nl

Japan viel op 11 januari 1942 het Nederlandse koloniale rijk in de Oost aan. Na de overgave op 8-9 maart 1942 volgde de Japanse bezetting tot 15 augustus 1945. De  omstandigheden waaronder John Evert overleed zijn mij onbekend. Mogelijk verbleef hij als  gemobiliseerde oud officier na 8 maart in een van de kleinere tijdelijke kampen in Malang. Een burgerkamp werd in Malang pas in november 1942 ingericht. 

 De familie Polak woonde in 1941-1942 even buiten Malang in Batoe. 

Zoon John Edward diende als soldaat bij de infanterie. Hij werd op 8 maart 1942 gevangengenomen in Pengalengan Tanara. Hij was 16 jaar toen hij krijgsgevangene werd, terwijl de dienstplicht gold vanaf 18 jaar. Zeer waarschijnlijk hebben zoon John Polak en zijn ouders elkaar voor het laatst gezien ergens in januari-februari voordat de jongen naar het front vertrok. De jonge John zal wel onkundig zijn geweest van het overlijden van zijn vader in juni. Zijn gegevens op de Japanse interneringskaart  op scan 924 bevestigen zijn identiteit als de zoon van John Evert Polak.

Japanse Interneringskaart van John Polak, geboren 1925
Bron:  https://www.onsland.nl/personen/f5763973-c82b-44e5-9bbf-fa09edd95fce

Een J.E. Polak komt voor op de passagierslijst van het helleschip Maebashi Maru,  dat op 1 februari 1943 naar Singapore vertrok.Is deze J.E. Polak de zoon van dr. John Polak? Op 15-4-1943 vertrok J.E. Polak volgens de NaamlijstKrijgsgevangenen  uit Singapore met de trein om dwangarbeid te verrichten aan de Birmaspoorlijn.

Zoon John  Edward Polak stierf op 8 december 1944 in Khoedji, Thailand. Hij werd slechts 19 jaar oud.

De dochter Mary, die op 22 januari 1942 met  M. Boer trouwde werd op 1 december 1942 opgesloten in de beschermde wijk Malang. Vanaf 1 december 1943 verbleef zij in het vrouwenkamp Lampersari te Semarang. Mary heeft een verslag geschreven over haar internering.

 Repatriëring van de overlevende gezinsleden van John Evert Polak in 1946

Het gezin van John Evert Polak, 1914-1926 in het K.N.I.L stamboek 
Bron : Nationaal Archief NL-HaNA_2.13.04_661_0242

Dr. John Polak en Adriana Wilhelmina Smidt hadden ook nog twee dochters Kitty Jeanne en Mary.

Adriana Wilhelmina Polak-Smidt vertrok op 26 april 1946 op de “Oranje” naar Rotterdam.

Kitty Tol-Polak vertrok samen met haar echtgenoot op 25 juli 1946 op de “Johan van Oldenbarnevelt” naar Amsterdam. Kitty Jeanne Polak trouwde op 5 april 1940 in Batoe met ir. Cornelis Tol. Op 15 februari 1942 werd hun dochter Jeanne Anna Maria in Malang geboren. Heeft deze baby de kampen overleefd?

Mary Boer-Polak vertrok op 1 oktober 1946 zonder haar echtgenoot op de “Kota Inten” naar Rotterdam.Maarten Boer, de echtgenoot van Mary stierf op 31 mei 1943 in Chungkai. Zijn Japanse interneringskaart is te vinden bij het Nationaal Archief.

Tenslotte: er is heel veel informatie te vinden over John Evert Polak (1879-1942), zoon van Maria Dientje Polak-Simons, een tante van mijn hierboven genoemde oma.

Ten eerste is natuurlijk in het Nationaal Archief Suriname zijn gedigitaliseerde geboorteakte te vinden. De rijkste bronnen zijn de stamboeken van het K.N.I.L in het Nationaal Archief in Den Haag. De hele militaire loopbaan van John Evert is daarin beschreven. Zijn aanmelding bij het werfdepot,  zijn reis naar N.O. Indië, functies, militaire rang, standplaatsen en overplaatsingen, verloven, zijn gezin, ontslag, evenals zijn  werkzaamheden in Suriname, voorafgaande aan zijn dienst bij de K.N.I.L  zijn geregistreerd in de hierna volgende stamboeken.

https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.13.04/invnr/@684/file/NL-HaNA_2.13.04_684_0187

https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.13.04/invnr/@661/file/NL-HaNA_2.13.04_661_0242

https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.13.04/invnr/@661/file/NL-HaNA_2.13.04_661_0243

https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.13.04/invnr/@661/file/NL-HaNA_2.13.04_661_0244

Een deel van de vondsten in Delpher in de periode 1914-1926 komt overeen met de gegevens in de stamboeken. Maar na het eervol ontslag in 1926 moest ik het verder doen met de treffers in Delpher.

Zoals al eerder gesteld heb ik me nu beperkt tot de jaren 1942-1945.

Beer op je bord

Japanse bruine beer

Groot in het nieuws. In Japan staat in de restaurants nu berenvlees op het menu. Een broodje beer, berenpoot, berenhap, berenklauw, berenburger. O nee die laatste twee zijn geen beest. Hoe wil je het op je bord hebben?  Japanse beren zijn beschermde dieren, maar hun aantal is zo enorm toegenomen en ze concurreren nu met de mens om leefruimte en voedsel en bij een confrontatie legt de mens het af tegen dit enorme dier. Dus is er officieel berenbeheer.   Afgeschoten beren worden uit oogpunt van duurzaamheid opgenomen in het voedingspatroon van de Japanners en met succes. 

Op het station van Noboribetsu (Hokkaido) zag ik in 2014 dit indrukwekkende exemplaar.

Japanse bruine beer op het station van Noboribetsu in Hokkaido, 2014

Voor den duvel niet bang?

Rond 1500 was een groot deel van Europa in de greep van een complottheorie  dat Satan zijn invloed in de christelijke wereld wilde uitbreiden en handlangers onder de christenen probeerde te verwerven. De heersende pest, ketterse bewegingen zoals de katharen,  klimaatrampen, hongersnoden en godsdienstoorlogen versterkten de angst voor de macht van de Duivel. Met desastreuze gevolgen.

Gedurende de middeleeuwen was men bekend met dit heerschap via afbeeldingen in manuscripten, fresco’s, beeldhouwwerken en schilderkunst, maar met de uitvinding van de boekdrukkunst in de 15^e eeuw brak de hel letterlijk los. De Satanische majesteit en zijn werken waren geliefde onderwerpen van de drukkers. De duivel was een monsterlijk wezen, deels menselijk, deels dierlijk. De oude Griekse god Pan stond model voor de christelijke duivel.

Een populair boek was Pierre Boaistuau  Histoires Prodigieuses , in druk vanaf 1560, Dit werk kende ook een Nederlandse vertaling.

Satan op de troon
Bron:  https://archive.org/details/histoiresprodigi00boai

 

Het beeld van de duivel zat als meme vastgezet in de hoofden van de Europese reizigers naar verre continenten : avonturiers, kooplieden, gezanten, geestelijken, veroveraars. Als deze goede vrome christenen kwamen ook in aanraking met onbekende godsdiensten en de daarbij horende tempels en gebruiken.

De vreemde en ontzagwekkende godsbeelden met meerdere hoofden, armen en ogen, vaak met grimmige gezichten maakten diepe indruk. Maar in de ogen van de reiziger, die onbekend was met context, betekenis, symboliek, waren deze heidense goden niet minder dan verschijningen van de duivel. Vaak waren de schrijvers van de reisverhalen niet in staat om een goede beschrijving te geven van hetgeen ze zagen. Ze lieten zich  leiden door het beeld van de duivel, waarmee ze waren opgevoed.

De reisverhalen waren populair. Sommige werken werden vertaald. De dure uitgaven waren verlucht met prenten, en de arme illustratoren moesten het doen met de eigenlijk tekort schietende woordelijke beschrijving van de auteur zoals: “de afgod, een duivel, gruwelijk om aan te zien, met klauwen, horens en hanenpoten” Bij het woord duivel greep men naar de standaardafbeeldingen van de duivel die men kende

Soms leidde oververhitte fantasieën tot sensationele gruwelverhalen.

De Engelse edelman Thomas Herbert, die tussen 1627-1629 in Azië verbleef beschreef een kinderoffer gebracht aan een Japanse God Mannada 

Herberts zee en lant-reyse  (1627-1629), uitgave 1652
Titel Bron: www.delpher.nl

Het offer aan Mannada, in het reisverhaal van Thomas Herbert
Bron: Google Boeken

Vaak werd informatie uit eerdere uitgegeven werken overgenomen zoals in het onderstaande werken uit 1670 en 1689

Neu polirter .....Spiegel.... 1670 titel
https://archive.org/details/neupolirtergesch00fran/page/n1054/mode/1up?view=theater

Duivel op Barbados
https://archive.org/details/neupolirtergesch00fran/page/n1054/mode/1up?view=theater

Goden in Mexico, links Huitzlipochtli, rechts Tezcatlipoca
De duivels figuur in het midden is een westerse weergave van Tezcatlipoca
Bron: https://archive.org/details/neupolirtergesch00fran/page/n1054/mode/1up?view=theater

E.G. Happel Denkwürdigkeiten, titel
Bron: https://archive.org/details/bub_gb_Gpg_AAAAcAAJ/page/n5/mode/1up?view=theater

Mexicaanse God, die mensenharten krijgt geofferd
Bron https://archive.org/details/bub_gb_Gpg_AAAAcAAJ/page/n5/mode/1up?view=theater

Het offeren van maagden in Pegu, beschreven door Leblanc
Bron: https://www.google.nl/books/edition/De_vermaarde_reizen_van_de_heer_Le_Blanc/CidmAAAAcAAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Le+Blanc+palpas&pg=RA1-PA118&printsec=frontcover

Het offeren van maagden in Pegu, beschreven door Leblanc
Bron: https://www.google.nl/books/edition/De_vermaarde_reizen_van_de_heer_Le_Blanc/CidmAAAAcAAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=Le+Blanc+palpas&pg=RA1-PA118&printsec=frontcover

Het maagdenoffer in Pegu. De god is hier ook als duivel afgebeeld 
Illustratie bij de beschrijving van Leblanc
Bron: https://archive.org/details/devermaardereiz00blangoog/page/n145/mode/1up?view=theater

Het boek "De Open Deure tot het verborgen Heydendom, 1651" van Abraham Rogerius werd in 1663 in een Duitse vertaling uitgegeven. Bij deze editie waren extra beschrijvingen toegevoegd van de verschillende religies in Azië, Afrika en de America's. Deze toevoegingen zijn niet van de hand van Rogerius.

Titelpagina van de Duitse editie van Rogerius Open Deure...
1663
Bron: https://archive.org/details/abrahamrogersoff00roge/page/n6/mode/1up?view=theate

Het maagdenoffer in Pegu, overgenomen van Leblanc,
Duitse uitgave van Rogerius, Open Deure..., 1663
Bron: https://archive.org/details/abrahamrogersoff00roge/page/n6/mode/1up?view=theate

Xangri, een Chinese god, in de Duitse editie van Rogerius Open Deure...., 1663
Bron: https://archive.org/details/abrahamrogersoff00roge/page/n6/mode/1up?view=theater

Het wordt wel een beetje saai, al die exotische goden met horens, dierenpoten en een gapende muil op de buik. 

Wordt vervolgd.

Shiva in Japan

Daikoku,  Japanse god van de rijkdom, een gemoedelijke goedlachse godheid is een samengaan van de Shinto Kami Ōkuninushi en Mahakaal, van oorsprong een nogal grimmige manifestatie van de hindoegod Shiva. Mahakaal is in het Boeddhisme onder andere ook een gramstorige manifestatie van Boeddha. Met de aankomst van het Boeddha in Japan, marcheerden in diens gevolg ook een aantal hindoegoden mee, onder andere Shiva.

Overzicht van hindoegoden in Japan
Bron : wikipedia

Mahakala komt in drie manifestaties, waaronder een Witte.“De Witte Mahakala is het welvarende aspect van Mahakala dat het economisch welzijn van tantrabeoefenaars steunt. Hij is de speciale beschermer van de Mongoolse boeddhist, en zijn iconografie is rijk aan symbolen die zijn status van 'welvaartsgod' benadrukken. Zo is zijn schedelkom gevuld met diverse juwelen in plaats van sterfelijke overblijfselen van zijn slachtoffers, en is zijn kroon van vijf juwelen gemaakt in plaats van de 'normale' vijf schedels”

Het lijkt bijna waarschijnlijk dat Daikoku ondanks zijn naam ook zijn wortels heeft in de Witte Mahakala.

In het Japanse volksgeloof is Daikoku  een van de zeven geluksgoden. Hij wordt afgebeeld staande op twee balen rijst, met nog een zak over de schouders en een hamer in de hand. Met deze hamer klopt hij de rijkdommen in de zak. Daikoku wordt vaak vergezeld door een rat, ook een symbool van overvloed.

Dai =  Maha=groot

Koku=Kala = zwart, tijd=dood

Zo wordt Daikoku meestal afgebeeld
Bron commons. Wikimedia

De rat is de boodschapper van Daikoku
Bron commons. Wikimedia

Een ongewone afbeelding van Daikoku, met de rat
Bron commons. Wikimedia
Bron: https://artsandculture.google.com/asset/daikoku-as-a-woman-with-a-rat-gakutei/pQGllfhpLsYMCg?hl=en

Net als in China is Mahakaal een vruchtbaarheidsgod, en Daikoku wordt soms dan ook afgebeeld met een of in de vorm van een mannelijke voortplantingsorgaan.

Het woord Koku  heeft ook een sterke associatie met rijst, het basisvoedsel van de Japanners en de grondstof waaruit sake wordt gebrouwen. Een koku Is oorspronkelijk een historische  inhoudsmaat gelijk aan 150 kilo rijst, genoeg om een persoon een jaar lang te voeden De koku werd de maatstaf voor de geldstandaard. Feodaal grondbezit werd aangegeven in de hoeveelheid koku rijst die  er werd voortgebracht. De moderne maateenheid koku  wijkt af van de koku uit vroegere eeuwen.

Daikoku heeft zijn plek onder de Shinto goden en  heeft ook zijn eigen feest: Daikoku Matsuri. 

Engelbert Kaempfer, een arts en wetenschapper in dienst van de VOC woonde een aantal jaren op Deshima, de VOC handelspost in Nagasaki. Hij liet de mensheid een uitgebreide en zeer lezenswaardige beschrijving van Japan na.

titelpagina, De Beschrijving van Japan....., 1729
Bron : www.delpher.nl

Kaempfer tekende onder andere een afbeelding van Daikoku op een zilveren klomp. Ook beschreef hij de god Daikoku.

Daikoku, beschreven door Kaempfer
Bron : www.delpher.nl

Daikoku, beschreven door Kaempfer
Bron : www.delpher.nl

Zilveren klomp met onderaan een afbeelding van Daikoku
en enkele munten, getekend door Kaempfer
Bron : www.delpher.nl

Beschrijving van de munten en zilveren klomp door Kaempfer
Bron : www.delpher.nl

Zilveren klomp met afbeelding Daikoku, getekend door Kaempfer
Bron : The Internet Archive

Later in de 18^e eeuw beschreef de Zweed Carl Peter Thunberg Japanse munten, waar onder andere Daikoku op werd afgebeeld.

Beschrijving van Daikoku en zijn tempels door Thunberg
Bron : www.delpher.nl

Beschrijving van Daikoku door Thunberg
Bron : www.delpher.nl

Beschrijving van Daikoku op muntgeld door Thunberg
Bron : www.delpher.nl

Tekening van Daikoku op muntgeld, fig. 28 door Thunberg
Bron : www.delpher.nl

Shiva wordt in Japan ook nog onder een aantal andere namen vereerd, maar die bewaren we voor een andere gelegenheid. 

In 1927 werd in Tokyo een groot beeld van Shiva onthuld, ter nagedachtenis aan de Kanto-aardbeving van 1923.

Krantenartikel uit 1927, over het nieuwe Shivabeeld in Tokyo
Bron : www.delpher.nl

Het beeld stond in een tuin vlak bij de radiozendmasten. Ik denk niet dat het beeld de Amerikaanse bombardementen op Tokyo tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft  overleefd.

NB Daikoku moet niet worden verward met Daitoku,  hoewel deze laatste godheid de nodige uiterlijke kenmerken heeft die aan Shiva doen denken.

Aanvulling:

In het vervolg op “Le Imagini con la sposizione de i dei de gli antichi” door Vincenzo Carteriin 1556 uitgegeven, namelijk Seconda Parte delle Imagini de gli Dei Indiani  door  Lorenzo Pignoria, (edities 1614 en 1624)  is een afbeeldding van Daikoku opgenomen, de figuur links (vanuit de lezer) op het plaatje. De figuur heeft een zwarte hoed en een gouden hamer. De schrijver heeft zijn informatie weer van anderen en de rijstbalen waarop Daikoku staat werden bij vergissing aangezien voor kruiken of vazen.

Daikoku in 
Seconda Parte delle Imagini de gli Dei Indiani
Bron: the Internet Archive

Vishnu in Japan

Bij het doorbladeren van het werk van Montanus over de Gedenkwaardige gezantschappen van de VOC naar de Keizer van Japan, kwam ik behalve de afbeelding “Het Karnen van de Zee” nog twee prenten tegen die ik herkende als avatars van de hindoegod Vishnu. Montanus kon kennelijk de beelden niet plaatsen in het Hindoepantheon. Dezelfde afbeeldingen verschenen ruim 50 jaar later in Picart's beschrijving van alle godsdiensten ter wereld.  Hoewel de alle avatars van Vishnu in het gedeelte over India werden behandeld met daarbij afgebeeld de bijbehorende prenten,  vermoed ik dat het de uitgever en redactie toen niet was opgevallen dat een aantal prenten over Japanse goden overeenkwamen met die van afgebeelde Indiase goden.

Titelpagina Montanus, 
Bron : Internet Archive

De Matsya Avatar van Vishnu in het werk van Montanus, Vishnu wordt in de tekst Kannon genoemd
Bron : Internet Archive

Het Karnen van de Melkzee,
De Kourma avatar van Vishnu,
In het werk van Montanus
Bron : Internet Archive

De Varaha avatar van Vishnu in het werk van Montanus, die hier Joosje Goesar wordt genoemd
Bron : Internet Archive

Canon,  Divinité de Japon
De Matsya avatar van Vishnu, (wordt hier gelijkgesteld met Kannon) In het Opus Magnum van Picart
Uitgegeven 1729
Bron : www.delpher.nl

La Divinité supreme , qui a creë le monde suivant les Japonais
De Kourma avatar van Vishnu in Picart, 1729
Bron : www.delpher.nl

 

Tiedebaik, Divinité de Japon
De Varaha avatar van Vishnu, In Picart, 1729.
Bron : www.delpher.nl

 Het betreft behalve Vishnu als de schildpad Kourma (Het Karnen van de Melkzee), de avatar Matsya (vis) en de avatar Varaha (everzwijn)

In de post over “De tempel van de 1000 beelden” plaatste ik al foto’s van een Japanse versie van Narayana, een van de beschermgoden. De Japanse naam voor Narayana is Naraenten. 

Narayana als beschermgod  in de 1000 beeldentempel in Kyoto

Narayana, als beschermgod in de 1000 beeldentempel in Kyoto,
detail

Vishnu wordt in Japan ook nog geëerd onder de namen Bichuten, Mishichiju en Ungyo 

Naraenten
Bron wikimedia commons

Ungyo
Bron : wikimedia commons

Overzicht van Hindoegoden in Japan
Bron : wikipedia